Parafia Świętego Marcina w Klikuszowej

Dzieje Parafii

Przed 1338 rokiem król – Władysław Łokietek lub Kazimierz Wielki – odebrał szczyrzyckim cystersom rozległe obszary na dzisiejszej Nowotarszczyźnie, czyniąc z nich królewszczyznę. Nazwane z czasem dzierżawą szflarso-nowotarską obejmowały również teren dzisiejszej Klikuszowej. Nie wiadomo, kiedy dokładnie w dolinie potoku Lepietnica, na południowy zachód od Nowego Targu powstała omawiana wieś. Z pewnością miało to miejsce przed 1350 rokiem, kiedy to po raz pierwszy wzmiankowano ją w wykazach świętopietrza. W 1389 roku król Władysław Jagiełło wydał dokument, na mocy którego przeniósł młodą jeszcze osadę na prawo magdeburskie. Królowie powierzali zarząd nad włościami nowotarskimi kolejnym dzierżawcom (tenutariuszom). Przez niemal cały XV wiek byli nimi Ratułdowie ze Skrzydlnej. Na początki XVI wieku, po śmierci Marka Ratułda, nowotarską królewszczyznę otrzymał w zarząd mąż jego córki Beaty – starosta sądecki Jan Pieniążek, a po śmierci tegoż dobra podhalańskie przejął jego syn Prokop – od tego momentu miały stanowić niepodzielną całość zwaną starostwem nowotarskim. Najprawdopodobniej między 1526 a 1539 rokiem drewniana świątynia parafialna w Klikuszowej stała się kościołem filialnym parafii św. Katarzyny w Nowym Targu. Tymczasem klikuszowskie sołectwo przez trzy stulecia dzierżyli potomkowie zasadźcy wsi Henryka notowani w źródłach pod trzema używanymi wymiennie nazwiskami jako Klikuszowscy, Czerwińscy lub Miętusowie. W 1624 roku król Zygmunt III Waza przekazał dzierżawę Mikołajowi Komorowskiemu, który dopuszczał się licznych nadużyć wobec poddanych, co w 1630 roku zaowocowało zbrojnym buntem górali z klikuszowianinem Piotrem Czerwińskim jako jednym z przywódców. Wyparty z Nowego Targu Komorowski nie powrócił na starostwo, które następnie do 1638 roku znajdowało się w rękach Tomasza Zamoyskiego. Po nim Nowotarszczyznę objął podkomorzy koronny Adam Kazanowski (1638-1649). Podczas potopu szwedzkiego mieszkańcy Podhala opowiedzieli się po stronie króla Jana Kazimierza. W grudniu 1655 roku miejscowi włościanie uczestniczyli w wyzwalaniu Nowego Sącza spod szwedzkiej okupacji, a później także w dalszych zmaganiach w Wielkopolsce, oswobodzeniu Warszawy, walkach z wojskami Rakoczego i wreszcie w odwetowej wyprawie do Siedmiogrodu. W drugiej połowie XVII wieku starostwo nowotarskie przeszło w ręce kanclerza wielkiego koronnego Jana Wielopolskiego. Pod koniec 1669 roku górale wszczęli wobec niego bunt stłumiony dopiero na wiosnę kolejnego roku. W 1727 roku powódź zniszczyła konstrukcję klikuszowskiej świątyni. W 1750 roku Czerwińscy utracili sołectwo na rzecz krakowskiej rodziny Soldadinich. Mimo to, trzy lata później przedstawiciel dawnej rodziny sołtysiej ufundował w Klikuszowej nowy kościół, a w 1766 roku we wsi utworzono ekspozyturę nowotarskiej parafii św. Katarzyny. Starostwo nowotarskie zostało zajęte przez austriackich Habsburgów już w 1770 roku. Trzy lata później zmarł Franciszek Rychter – ostatni starosta, a dawną królewszczyznę przejęła Galicyjska Administracja Dominiów i Salin. W 1819 roku Klikuszową i kilka innych wsi zakupił Sebastian Stadnicki. Później jako właściciele notowani byli Leon Stadnicki, Konrad Fihauser i Józef Silberschütz, który po 1880 roku stopniowo wyprzedał dobra klikuszowskie okolicznym chłopom. W okresie od 1878 do 1889 roku powstawał nowy, murowany kościół. Ogromne zniszczenia przyniosły w Klikuszowej dwie wielkie powodzie – w 1893 i 1907 roku. W dwudziestoleciu międzywojennym w osadzie działały aż trzy sklepy, tartak, Spółka Oszczędności i Pożyczek, a od 1923 roku Ochotnicza Straż Pożarna. Podczas drugiej wojny światowej wielu mieszkańców brało udział w konspiracji. Na terenie wsi niemieckie władze okupacyjne przeprowadziły kilka egzekucji. 
 

Dzieje Wsi należących do parafii

Klikuszowa

Początki Klikuszowej sięgają XIII wieku, gdy Podhale było niemal bezludne, a władcy krakowscy – świadomi nacisku Węgier – zaczęli przyspieszać kolonizację. Kotlinę Nowotarską nadano wojewodzie Teodorowi Gryfice, który sprowadził cystersów z Jędrzejowa. Dobra te przeszły następnie na własność królewską (dzierżawa szaflarsko-nowotarska). Sama Klikuszowa powstała najpóźniej przed 1350 r. (wzmianka w świętopietrzu jako „Chochowsow”), przy ważnym szlaku Kraków–Górne Węgry, którym wędrowała sól, a później miedź. Surowy klimat i słabe gleby ograniczały rolnictwo, dlatego mieszkańcy od początku łączyli uprawę ziemi z pasterstwem i rzemiosłem drzewnym. W 1389 r. Władysław Jagiełło nadał wsi prawo magdeburskie, wyznaczając aż 60 łanów (ok. 1400 ha) i czyniąc z niej jedną z największych osad Podtatrza. Zasadźca Henryk z Klikuszowej otrzymał urząd dziedzicznego sołtysa z dochodami z młyna, karczmy i rzemiosł. W XV w. istniały tu łany kmiece, zagrody, młyn i folwark.

Nowotarskie królewszczyzny oddawano w dzierżawę, co w praktyce oznaczało dążenie zarządców do maksymalizacji dochodów. Rosnące obciążenia, zwłaszcza wraz ze spadkiem wartości pieniądza, rodziły konflikty z chłopami. Sołectwo przez stulecia dzierżyła rodzina wywodząca się zapewne od Henryka – Klikuszowscy/Czerwińscy/Miętusowie; jej przedstawiciele brali udział w wojnach (sława Franciszka spod Byczyny, 1588). W pierwszej połowie XVI w. miejscowa parafia utraciła samodzielność i stała się filią Nowego Targu. W 1616 r. starostwo objął Stanisław Witowski, lecz już od 1624 r. rządził Mikołaj Komorowski, znany z brutalności i łamania chłopskich praw. Wzrost pańszczyzny oraz nadużycia doprowadziły do buntu 1630–1631, na czele z Piotrem Czerwińskim-Miętusowiczem; Komorowski opuścił starostwo. W połowie XVII w. przez Podhale przetoczyły się kolejne zrywy: epizod Napierskiego (1651) i wojna ze Szwedami, w której górale wsławili się udziałem po stronie Jana Kazimierza. Za rządów Wielopolskich doszło do nowych napięć (hiberna 1669/70, spór o propinację 1672–załagodzony dopiero za Marii Wielopolskiej).
W 1727 r. powódź zniosła starą świątynię. Choć w 1749 r. potwierdzono jeszcze sołectwo Czerwińskich, rok później odebrano im je na rzecz krakowskich mieszczan; rodzina jednak ufundowała w 1753 r. nowy kościół, a w 1766 r. powołano tu ekspozyturę parafii św. Katarzyny (status parafii przywrócono dopiero w 1996 r.). Po 1770–1772 r. Klikuszowa znalazła się pod zaborem austriackim. Zmiana granic ograniczyła rynki zbytu, ale wprowadzono silniejszą administrację i stopniowo ograniczano poddaństwo. W XIX w. majątek przeszedł przez ręce Stadnickich; hr. Leon Stadnicki zginął podczas rabacji 1846. Uwłaszczenie z 1848 r. przyniosło własność ziemi, lecz także kryzys pasterstwa i emigrację zarobkową. Pod koniec stulecia majątek rozsprzedano chłopom; w latach 1878–1889 wzniesiono murowany kościół, w 1890 r. otwarto nową szkołę. Wielkie powodzie (1893, 1907) i epidemie hamowały rozwój.

W dwudziestoleciu międzywojennym wieś liczyła ok. 850 mieszkańców; rozwijały się rzemiosła drzewne (kołodziejstwo, bednarstwo, ciesiołka), działały trzy sklepy, tartak i od 1923 r. OSP; pasterstwo opierało się m.in. na Hali Pysznej. W II wojnie światowej Klikuszowa doświadczyła egzekucji i terroru, a mieszkańcy współtworzyli konspirację ZWZ/AK. Po 1945 r. następował awans cywilizacyjny: elektryfikacja w 1959 r., potem telefonizacja; po 1989 r. rozwinęły się usługi, agroturystyka i rzemiosło artystyczne. W latach 90. podłączono gaz, ludność u schyłku wieku sięgała ~1400 osób, a w 2006 r. otwarto nowy kompleks szkolny.
 

Lasek

Wieś położona jest w zachodniej części gminy, wzdłuż linii kolejowej łączącej Kraków z Zakopanem, około 5 kilometrów od stacji w Nowym Targu. Większość jej obszaru znajduje się w kotlinie, przylegającej od północy do tzw. Bramy Sieniawskiej — obniżenia sieniawskiego. Miejscowość rozciąga się w dolnym biegu potoku Lepietnica. Teren łagodnie wznosi się ku północnemu zachodowi, gdzie znajdują się wzniesienia Obroczna (740 m n.p.m.) oraz Przysłop (752 m n.p.m.). Zabudowa wsi ma charakter rozproszony, a nazwy poszczególnych przysiółków pochodzą od najstarszych mieszkańców tych terenów. Dno doliny, w której leży Lasek, położone jest na wysokości od 630 do 650 m n.p.m. Pod koniec XIX wieku przez Przełęcz Sieniawską poprowadzono linię kolejową biegnącą wzdłuż doliny potoku Harcyn, a następnie przekraczającą Lepietnicę na wschodnim skraju lasu należącego do Trutego.

Początki wsi Lasek związane są z dziejami sąsiedniej Klikuszowej. Powstanie Lasku było skutkiem niewykorzystania przez klikuszowian królewskich nadziałów ziemi o powierzchni 60 łanów. Początkowo był to przysiółek Klikuszowej, który powstał w wyniku kolonizacji z połowy XVI wieku. Jak wynika z dokumentu z 1616 roku, starosta nowotarski Jan Pieniążek założył wówczas nową wieś „na surowym korzeniu”. W dokumencie królewskim z 1618 roku Lasek po raz pierwszy został wymieniony jako samodzielna osada — król Zygmunt III nakazał w nim, by kupcy podróżujący na Węgry przejeżdżali przez tę wieś. Miejscowość nie posiada jednak zachowanego aktu lokacyjnego, co w tamtym okresie było zjawiskiem dość częstym.

Pierwotnie Lasek zajmował obszar pomiędzy potokami Przy Kocurach a Obroczną. Nie istniało tu odrębne sołectwo, a wieś podlegała sołtysowi z Klikuszowej. Dopiero później starosta nowotarski ustanowił wójta, choć bez przywilejów i znaczących uprawnień. Z zachowanych dokumentów wynika, że Lasek należał do biedniejszych wsi regionu. Pierwsi osadnicy nie korzystali z tzw. wolnizny, czyli okresu zwolnienia z podatków i pańszczyzny. Brak sołectwa pozbawiał wieś części dochodów. Po roku 1772 Lasek wszedł w skład cesarskich dóbr kameralnych, a od 1819 roku był własnością prywatną Sebastiana Stadnickiego. W kolejnych latach powstały tu folwarki, m.in. w Klikuszowej, gdzie mieszkańcy Lasku wykonywali pańszczyznę. Od początku istnienia wieś należała do parafii św. Marcina w Klikuszowej.

W połowie XVIII wieku w Lasku istniało 12 ról, a według późniejszych austriackich katastrów — 16, wraz z rolą leśną Magdalenówką i czterema zagrodami. Wielkość gospodarstw zależała od tego, jak dużą część lasu udało się poszczególnym osadnikom wykarczować. Nazwy ról pochodziły od imion i nazwisk ich pierwszych właścicieli, a rola Wilkówki wzięła nazwę od dołów wykopywanych w celu łapania wilków.

W tamtym czasie w Lasku funkcjonowały dwa młyny oraz dwie karczmy. Jedna z nich, położona przy granicy z Klikuszową, została jednak zlikwidowana z powodu konkurencji lepiej usytuowanej karczmy w sąsiedniej wsi. Podobnie jak w Klikuszowej, mieszkańcy Lasku zajmowali się hodowlą bydła i owiec. Wspólnie z Klikuszową i Obidową posiadali oni jedną trzecią hali Pyszna w Dolinie Kościeliskiej, gdzie w pierwszej połowie XIX wieku wypasano około 700 owiec, 150 jałówek, 50 krów i 30 koni. Po wybudowaniu linii kolejowej wieś stopniowo przekształciła swój rolniczy charakter — dziś tutejsze gospodarstwa znane są z tradycyjnej, chałupniczej produkcji serów.
 

Trute

Wieś wyrosła jako przysiółek Lasku, którego początki sięgają kolonizacji z połowy XVI w., prowadzonej przez starostę nowotarskiego Jana Pieniążka (fundatora szeregu wsi na Podhalu). Od początku należało do parafii św. Marcina w Klikuszowej, a mieszkańcy odrabiali pańszczyznę we dworze w Pyzówce, inaczej niż w Lasku, gdzie pracowano „na pańskim” w Klikuszowej.Na początku lat 70. XX w. Trute uzyskało prawa sołectwa (jako jednostka pomocnicza), pozostając jednak przysiółkiem Lasku. Przez większą część XX w. podstawą utrzymania było rolnictwo — głównie hodowla bydła mlecznego — stopniowo wypierane przez inne zajęcia.
 

Morawczyna

Pierwsze wzmianki o Morawczynie pochodzą z 1564 roku. W ówczesnej lustracji królewszczyzn zapisano, że „na potoku Obroczna sadzi się wieś Morawcina, na której osiadło ośmiu ludzi, jeszcze nie płacących, ani nie robiących, bo na wolnej siedzą”. Świadczy to o tym, że miejscowość była świeżo lokowana i korzystała z przywileju tzw. wolnizny, czyli okresu zwolnienia z podatków i pańszczyzny.

W 1638 roku Morawczyna liczyła już 10 osadników i 6 zagrodników. Z dokumentów wynika, że chłopi płacili podatki, przędli z własnych zapasów i odrabiali pańszczyznę — latem po cztery dni, zimą po trzy. Zagrodnicy wykonywali prace dwa dni w tygodniu, dostarczali daniny ze słomy i przędli po kilka łokci z pańskiej przędzy.

Mieszkańcy wsi pracowali na folwarku w Pyzówce (dawniej nazywanej Szreniawą) aż do połowy XVIII wieku, kiedy to majątek ten zlikwidowano. Po ponownym wykupie dóbr przez prywatnych właścicieli folwark w Pyzówce został reaktywowany, a morawczynianie znów świadczyli tam pracę.

W połowie XVIII wieku, za panowania króla Augusta III, w Morawczynie istniało już sołectwo, będące w rękach Józefa i Stanisława Morawczyńskich — prawdopodobnie potomków pierwszych osadników, od których wieś mogła wziąć swoją nazwę.
 

Obidowa

Początki wsi Obidowa sięgają połowy XVI wieku i wiążą się z akcją osadniczą prowadzoną przez Jana Pieniążka, ówczesnego starostę nowotarskiego. To on był inicjatorem założenia wielu podhalańskich wsi, w tym Klikuszowej i Lasku. Klikuszowa, mimo dużych królewskich nadań, nie była w stanie zagospodarować wszystkich otrzymanych ziem, dlatego na jej terenach, nad górną Lepietnicą, powstał przysiółek, który z czasem rozwinął się w samodzielną wieś — Obidowę.

Pierwsze oficjalne wzmianki pochodzą z 1660 roku, kiedy to w lustracji zapisano, że w Obidowej mieszkało dziewięciu chałupników i kilku zagrodników, którzy płacili czynsze, dawali daniny w zbożu i odrabiali pańszczyznę po dwa dni w tygodniu.

W roku 1765 miejscowość liczyła już 11 ról i 16 zagród oraz posiadała młyn. Istniało tu wójtostwo podległe dzierżawcy starostwa nowotarskiego, jednak tylko część nadanych łanów faktycznie należała do wójta, co doprowadziło do sporów z właścicielem starostwa. W późniejszych latach, po 1824 roku, Obidowa przeszła w ręce prywatne – należała wówczas do tzw. dóbr kameralnych Klikuszowej. W folwarku założonym w Klikuszowej obidowianie odrabiali pańszczyznę.